Trên thế giới, việc chuyển thể các kiệt tác văn học thành lịch (Literary Calendars) từ lâu đã trở thành một loại hình nghệ thuật xuất bản sang trọng và đầy sức hút. Từ những vở kịch bất hủ của William Shakespeare, thế giới kỳ ảo trong Chúa tể những chiếc nhẫn của J.R.R. Tolkien, đến những trang bản thảo cổ của Alice ở xứ sở thần tiên, tất cả đều đã bước ra khỏi trang sách để đồng hành cùng thời gian của độc giả. Tuy nhiên, nếu lịch văn học phương Tây thường thiên về trích dẫn những câu nói truyền cảm hứng hay minh họa bối cảnh rời rạc, thì Lịch Kiều của Việt Nam lại xác lập một vị thế độc tôn và đầy kiêu hãnh.

Trang lịch in ảnh diễn viên Trình Mỹ Duyên đóng vai Kiều trong phim Kiều của bộ lịch bàn của Tincom Media xuất bản năm 2021

Sự khác biệt cốt lõi nằm ở tính "tự sự hóa lịch pháp". Nếu lịch văn học thế giới đa phần dừng lại ở việc chọn lọc những câu trích dẫn rời rạc để minh họa cho ngày tháng, thì Lịch Kiều lại là một cuộc đại cộng hưởng giữa văn chương và quy luật vận hành của vũ trụ. Người xem lịch không chỉ đọc thơ, mà đang thực sự sống trong "thời gian thực" của nhân vật: khi tiết Thanh minh tới trên tờ lịch tháng Ba cũng là lúc chị em Thúy Kiều sắm sửa bộ hành, hay những ngày đại hạn trong lịch pháp cũng trùng khít với lúc số phận nhân vật rơi vào bế tắc. Rõ ràng Lịch Kiều đã biến một kiệt tác văn chương thành một "thực thể thời gian" sống động, nơi mỗi ngày xé đi là một trang đời di sản được tái sinh.

Theo nghiên cứu của riêng tôi, ở Việt Nam hiện nay có thể phân thành 5 dòng Lịch Kiều như sau: Dòng lịch "Pháp học" (Lịch về cuộc đời Kiều); Dòng lịch "Block Sư phạm"; Dòng lịch "Cửu niên" (9 năm);  Dòng lịch "Điện ảnh" và Dòng lịch "Di sản Hoàng gia".

Có thể nói dòng lịch "Pháp học" của nhà nghiên cứu Phạm Đan Quế (ra đời giai đoạn 2000-2005) giữ vai trò lịch sử là viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho sự  kiện Lịch Kiều. Đây là một sự kết hợp đầy trí tuệ giữa lịch pháp và văn chương. Trước khi có những bộ Lịch  Kiều block rực rỡ hiện nay, ông Phạm Đan Quế đã thực hiện một công trình khoa học đồ sộ: khớp nối 3.254 câu thơ của Nguyễn Du vào hệ thống lịch pháp thực tế. Công lao lớn nhất của ông chính là việc giải mã được trình tự thời gian trong 15 năm lưu lạc của nàng Kiều. Ông chứng minh rằng cụ Nguyễn Du không viết thời gian một cách ước lệ, mà từng chi tiết "xuân lan thu cúc", "tháng tẻ ngày chia" đều ứng với các mốc can chi, tiết khí chính xác.

Chính từ nền tảng tri thức này, ý tưởng về việc đưa Truyện Kiều lên lịch mới bắt đầu hình thành và lan tỏa. Các đơn vị xuất bản sau này đã dựa trên bảng kinh văn lịch pháp của ông để thiết kế nên những tờ lịch chú trọng vào trí tuệ và sự chuẩn xác. Thay vì chỉ xem ngày tốt xấu thông thường, nhờ có “ngọn hải đăng” là những nghiên cứu của Phạm Đan Quế, độc giả nay đã có thể vừa lật lịch vừa học về chiều sâu văn hóa dân tộc, thấy được nhịp đập của nhân vật hòa quyện cùng nhịp vận động của thời gian vũ trụ.

Như vậy, dòng lịch "Pháp học" của Phạm Đan Quế chính là "tiền đề vàng" khai mở cho các bộ lịch nghệ thuật sau này của NXB Đại học Sư phạm TP.HCM hay NXB Chính trị quốc gia Sự thật. Ông đã biến việc xem lịch thành một thú vui thanh nhã, đưa Truyện Kiều từ những trang nghiên cứu hàn lâm trở nên sống động, hiện diện gần gũi trong nếp sinh hoạt mỗi ngày của người dân Việt.

Năm 2017 đánh dấu một cột mốc rực rỡ trong lịch sử xuất bản lịch khi Công ty An Hảo phối hợp cùng NXB Đại học Sư phạm TP.HCM trình làng bộ lịch Block Truyện Kiều đầu tiên. Đây không chỉ là một ấn phẩm xem ngày tháng mà còn là một bước ngoặt mang tính cách mạng, đưa kiệt tác của cụ Nguyễn Du từ những trang sách nghiên cứu hàn lâm lên hình thức lịch block đại, hiện diện sống động trong không gian sống của hàng triệu gia đình Việt. Lần đầu tiên Truyện Kiều có một cuốn lịch sang trọng, trọn vẹn "tam hợp": Tranh - Thơ - Chú giải.

Điểm độc đáo nhất của bộ lịch chính là sự kết hợp hoàn mỹ giữa văn học và hội họa. Với quy mô 365 trang tương ứng với 365 ngày, bộ lịch đã thực hiện một kỳ công: trích dẫn trọn vẹn 3.254 câu thơ Kiều theo đúng diễn biến cốt truyện. Mỗi ngày lật một tờ lịch, người xem được dẫn dắt vào cuộc đời lưu lạc của nàng Kiều, biến việc xem thời gian thành một hành trình thưởng thức nghệ thuật liên tục suốt một năm.

Trang lịch ngày 16 tháng 01 năm 2026 Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành ấn hành năm 2026 và Bìa của cuốn lịch Block Truyện Kiều do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành ấn hành năm 2026

Góp phần làm nên linh hồn cho bộ lịch là họa sĩ Hữu Hiếu cùng đội ngũ cộng sự. Ông đã dành tâm huyết thực hiện 365 bức tranh độc lập, minh họa tỉ mỉ cho từng đoạn thơ. Những nét vẽ tài hoa không chỉ tái hiện bối cảnh cổ xưa mà còn thổi vào đó hơi thở hiện đại với màu sắc trang nhã, bố cục tinh tế. Đặc biệt, việc hình tượng hóa các nhân vật như Kim Trọng, Thúy Kiều hay Từ Hải một cách nhất quán qua 365 tờ lịch đã tạo nên một "bộ phim điện ảnh bằng họa hình" vô cùng đặc sắc.

Bộ lịch được thiết kế với khổ siêu cực đại 25 x 35 cm, in trên giấy cao cấp với tông màu đỏ nhung chủ đạo, tạo vẻ sang trọng và may mắn. Sự ra đời của ấn phẩm này đã xóa bỏ định kiến về sự khô khan của lịch block truyền thống, khẳng định rằng văn hóa dân tộc hoàn toàn có thể trở thành một sản phẩm mỹ thuật ứng dụng cao cấp. Đây chính là nhịp cầu bền vững nối liền quá khứ và hiện tại, giúp giá trị của Truyện Kiều mãi xanh màu trong lòng công chúng hiện đại.

Năm 2018, lại xuất hiện một sáng tạo mới của TS. Nguyễn Hoàng Điệp với dòng lịch "Cửu niên". Nếu dòng lịch của Phạm Đan Quế là nền móng, lịch Block của An Hảo là sự bùng nổ mỹ thuật, thì bộ Lịch nghệ thuật Truyện Kiều Cửu niên (2018–2026) do TS. Nguyễn Hoàng Điệp chủ biên xuất bản năm 20218 lại là một kỳ quan về học thuật và lịch pháp. Đây là bộ lịch độc nhất vô nhị tại Việt Nam khi được thiết kế để sử dụng liên tục trong 9 năm, xác lập một kỷ lục chưa từng có trong ngành xuất bản lịch Việt Nam.

Điểm cốt lõi làm nên giá trị của bộ lịch này chính là độ chi tiết và tính chính xác tuyệt đối của hệ thống lịch pháp. TS. Nguyễn Hoàng Điệp cùng đội ngũ chuyên gia tại Trung tâm Dịch thuật, Dịch vụ Văn hóa và Khoa học - Công nghệ đã thực hiện một cuộc đại công trình: tích hợp đồng bộ 5 hệ thống lịch trên cùng một ấn phẩm, bao gồm: Dương lịch, Âm lịch, Can Chi, Tiết khí và đặc biệt là hệ thống Nhị thập bát tú (28 vì sao). Việc khớp nối 3.254 câu thơ Kiều vào dòng chảy thời gian của 9 năm không chỉ đòi hỏi sự thấu hiểu về văn chương mà còn là những phép tính thiên văn phức tạp, giúp người xem thấu thị được quy luật vận hành của vũ trụ qua lăng kính của cụ Nguyễn Du.

Về hình thức, bộ lịch mang đậm hơi thở di sản. Với khổ lớn (44x128cm) và sử dụng tông màu đỏ cung đình sang trọng, mỗi trang lịch đại diện cho một năm được trình bày như một bức tranh trục cuốn cổ xưa. Phần minh họa được tuyển chọn từ các tác phẩm hội họa kinh điển, kết hợp với các chú giải sâu sắc về điển tích, giúp người xem không chỉ theo dõi ngày tháng mà còn được đắm mình trong không gian văn hóa Nôm học.

Bộ lịch Cửu niên không chỉ là một công cụ tra cứu thời gian dài hạn mà còn là một vật phẩm mang tính phong thủy và giáo dục. Nó khẳng định tầm vóc của Truyện Kiều như một "cuốn lịch của mọi thời đại", nơi thời gian của con người được soi chiếu qua vẻ đẹp vĩnh cửu của văn chương dân tộc. Năm nay là năm thứ 9, năm cuối của bộ lịch này. Quả là một kỷ lục đáng nể.

Năm 2021, dòng lịch "Điện ảnh" gắn liền với dự án phim "Kiều" của nghệ sĩ Mai Thu Huyền (ra mắt giai đoạn 2020-2021) tạo thêm một đột phá mới về Lịch Kiều. Điểm khác biệt lớn nhất là bộ lịch này là chỉ được xuất bản duy nhất một lần với mục đích chính quảng bá nghệ thuật và giới thiệu tạo hình nhân vật trước khi bộ phim “Kiều” chính thức công chiếu.

Về hình thức minh họa, thay vì sử dụng tranh vẽ, dòng lịch này sử dụng ảnh chụp người thật và bối cảnh thật từ những thước phim điện ảnh lung linh. Bộ lịch tập trung đăng tải hình ảnh các nhân vật trọng tâm như Thúy Kiều, Thúy Vân, Kim Trọng, Thúc Sinh, Hoạn Thư… Đi kèm với mỗi chân dung nhân vật là những câu thơ Kiều tiêu biểu nhằm khắc họa tính cách và số phận của họ. Ví dụ, hình ảnh Thúy Kiều gắn liền với những câu thơ tả sắc sảo mặn mà, hay hình ảnh Hoạn Thư đi kèm với những câu thơ về sự thông minh, quyết liệt trong tình yêu. Lịch được thiết kế theo dạng Lịch treo tường lò xo 7 tờ (khổ lớn khoảng 40 x 60 cm) và Lịch để bàn tiện lợi.

Dù không mang tính học thuật sâu dày như các dòng lịch pháp hay di sản, nhưng sự xuất hiện duy nhất một lần của dòng lịch Mai Thu Huyền đã tạo nên một làn gió mới. Nó minh chứng cho sự giao thoa giữa văn học cổ điển và ngôn ngữ điện ảnh hiện đại, giúp hình tượng nàng Kiều trở nên sống động, gần gũi hơn với thị hiếu của khán giả trẻ ngày nay.

 Từ năm 2024, bắt đầu xuất hiện dòng lịch "Di sản Hoàng gia" do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật ấn hành (các năm 2024, 2025, 2026) đã tạo nên một chuẩn mực mới cho dòng lịch văn hóa khi kết hợp nhuần nhuyễn giữa tính chính trị, học thuật và nghệ thuật. Đây không chỉ là một cuốn lịch thông thường mà là một công trình phục dựng di sản, đưa Truyện Kiều trở về với vẻ đẹp nguyên bản và sang trọng của chốn cung đình xưa.

Bìa của cuốn lịch Block đầu tiên về Truyện Kiều do NXB Đại học Sư phạm TP.HCM ấn hành năm 2017

Điểm khác biệt mang tính độc bản của bộ lịch này chính là nguồn tư liệu cơ sở. NXB đã kỳ công khai thác bản chép tay của Hoàng gia triều Nguyễn, vốn được lưu giữ tại Thư viện Anh quốc (British Library). Đây là bản Kiều do các nho sĩ tài hoa thời bấy giờ sao chép, có sự chuẩn xác về văn bản học và phong cách trình bày mang đậm hơi thở vương triều. Việc đưa chữ Nôm nguyên bản song song với chữ Quốc ngữ giúp độc giả cảm nhận được sự tinh tế của chữ nghĩa, đồng thời tiếp cận được các bản dịch, chú giải quý hiếm từng chỉ dành cho giới thượng tầng học thuật.

Về mỹ thuật, bộ lịch là sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ in ấn hiện đại. Phần minh họa được tuyển chọn từ các bộ tranh cổ, tái hiện sinh động đời sống xã hội thời bấy giờ với những nét vẽ thanh mảnh, sắc sảo. Khổ lịch thường là Siêu cực đại (25 x 35 cm) hoặc Cực đại (20 x 30 cm), in trên giấy Couche Matt cao cấp. Gam màu chủ đạo thường là đỏ gạch, vàng son hoặc nâu trầm, tạo cảm giác như đang cầm trên tay một bức cuốn thư cổ.

Với sự đầu tư kỹ lưỡng, dòng lịch "Di sản Hoàng gia" đã nâng tầm Truyện Kiều thành một báu vật trong mỗi gia đình. Nó không chỉ dùng để xem ngày tháng, mà còn đóng vai trò như một cầu nối văn hóa, giúp thế hệ trẻ hôm nay hiểu thêm về tinh hoa của tiền nhân và niềm tự hào về một di sản thế giới đã được thế giới công nhận.

Năm 2026, dòng lịch "Di sản Hoàng gia" do Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tiếp tục giữ vững tiêu chuẩn siêu cực đại (25 x 35 cm) nhưng có những cải tiến về mỹ thuật. Ngoài việc sử dụng bản vẽ trong cuốn sách quý tại Thư viện Anh, bộ lịch 2026 còn tích hợp thêm các bức họa từ bộ Kim Vân Kiều họa phổ. Những bức tranh này được phục chế màu sắc cực kỳ tinh xảo, giữ được hồn cốt của hội họa cung đình nhưng vẫn tươi sáng, phù hợp với không gian hiện đại. Phần khánh lịch và hộp đựng của năm 2026 được thiết kế theo phong cách tối giản nhưng sang trọng (minimalism-luxury). Công nghệ in metalize dập nổi được sử dụng tối đa trên nền đỏ nhung, tạo hiệu ứng phản quang như những bức hoành phi, câu đối cổ. Dù đã ba năm xuất bản liên tục, nhưng dòng lịch này vẫn được mọi người ưa chộng quả là một kỳ tích.

Như vậy có thể khẳng định, Truyện Kiều chính là nguồn cảm hứng sáng tạo bất tận, một kho tàng văn hóa chưa bao giờ vơi cạn đối với nhiều lĩnh vực của đời sống người Việt nói chung và những người làm lịch pháp nói riêng. Và tôi tin chắc rằng sẽ còn nhiều sáng tạo mới về lịch Truyện Kiều trong nhiều năm tới. Việc đưa kiệt tác của cụ Nguyễn Du lên những tờ lịch không chỉ đơn thuần là cách tra cứu thời gian, mà đã trở thành phương thức quảng bá và phổ cập di sản hữu hiệu nhất trong đời sống nhân dân. Qua mỗi tờ lịch lật mở hàng ngày, giá trị nhân văn của Truyện Kiều được tái sinh sống động, đưa tác phẩm thoát khỏi những trang nghiên cứu hàn lâm để hiện diện gần gũi, bền bỉ trong nếp sinh hoạt của mỗi gia đình. Và riêng tôi thì tôi vẫn giữ nguyên các bản Lịch Kiều được xuất bản từ 2000 đến nay như một tài sản sưu tầm vô giá./.

Lượt xem: 7