Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cải cách tư pháp tiếp tục được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Một trong những thiết chế thể hiện rõ nét tính nhân dân, dân chủ trong hoạt động tư pháp chính là chế định Hội thẩm nhân dân. Việc phát huy vai trò của Hội thẩm nhân dân không chỉ là yêu cầu về tổ chức bộ máy mà còn là đòi hỏi tất yếu nhằm nâng cao chất lượng xét xử, bảo đảm công lý trong giai đoạn hiện nay.

Hiến pháp năm 2013 đã hiến định rõ vị trí, vai trò của Hội thẩm nhân dân trong hoạt động xét xử, theo đó quy định việc xét xử sơ thẩm của Tòa án có Hội thẩm tham gia, trừ trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn; đồng thời khẳng định nguyên tắc Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật. Trên cơ sở đó, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2024 đã cụ thể hóa tiêu chuẩn, vị trí và cơ chế lựa chọn Hội thẩm nhân dân; trong đó, tại khoản 1 Điều 122 quy định Hội thẩm phải là người trung thành với Tổ quốc, có phẩm chất đạo đức tốt, có kiến thức pháp luật và hiểu biết xã hội; đồng thời, tại khoản 1 Điều 127 quy định Tòa án nhân dân cấp tỉnh có trách nhiệm đề xuất nhu cầu về số lượng, cơ cấu thành phần Hội thẩm để Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cùng cấp lựa chọn, giới thiệu, trình Hội đồng nhân dân bầu theo quy định.

Bên cạnh đó, các đạo luật tố tụng tiếp tục khẳng định và bảo đảm nguyên tắc độc lập trong xét xử của Hội thẩm nhân dân, như Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 tại Điều 23 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 tại Điều 12 đều quy định Thẩm phán và Hội thẩm xét xử độc lập, chỉ tuân theo pháp luật.

Như vậy, hệ thống pháp luật hiện hành đã thiết lập đầy đủ, đồng bộ cơ sở pháp lý nhằm bảo đảm Hội thẩm nhân dân tham gia thực chất vào hoạt động xét xử, với vị thế bình đẳng với Thẩm phán trong việc quyết định bản án, qua đó thể hiện rõ tính dân chủ, khách quan của nền tư pháp nước ta.

Trên thực tế, Hội thẩm nhân dân là cầu nối giữa hoạt động tư pháp và đời sống xã hội. Sự tham gia của Hội thẩm giúp phản ánh tiếng nói của Nhân dân trong hoạt động xét xử, góp phần bảo đảm các phán quyết không chỉ đúng pháp luật mà còn phù hợp với đạo lý, phong tục, tập quán.

Từ thực tiễn hoạt động tại Hà Tĩnh có thể thấy rõ những kết quả tích cực của đội ngũ Hội thẩm nhân dân trong nhiệm kỳ qua. Theo báo cáo tổng kết nhiệm kỳ, Tòa án nhân dân hai cấp trên địa bàn tỉnh đã giải quyết 13.069 vụ án, vụ việc, trong đó Hội thẩm nhân dân tham gia xét xử 6.419 vụ án, chiếm khoảng 49% số vụ án sơ thẩm đã giải quyết. Đáng chú ý, trong lĩnh vực hình sự, Hội thẩm tham gia tới 81,6% số vụ án, thể hiện vai trò rõ nét trong việc cùng Hội đồng xét xử quyết định các vấn đề quan trọng của vụ án.

Trong bối cảnh tình hình tội phạm diễn biến phức tạp, nhiều vụ án có tính chất nghiêm trọng, sử dụng công nghệ cao, hoạt động liên tỉnh, xuyên quốc gia; các tranh chấp dân sự, hành chính ngày càng gia tăng và phức tạp, đội ngũ Hội thẩm nhân dân vẫn phát huy tinh thần trách nhiệm, chủ động nghiên cứu hồ sơ, tham gia xét hỏi, đánh giá chứng cứ khách quan, toàn diện. Qua đó, góp phần bảo đảm các bản án, quyết định của Tòa án đúng người, đúng tội, đúng pháp luật; không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.

Bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động của Hội thẩm nhân dân vẫn còn một số hạn chế như việc tham gia xét xử chưa đồng đều giữa các Hội thẩm; một số Hội thẩm đương chức còn hạn chế về thời gian tham gia do áp lực công việc; việc cập nhật pháp luật và kỹ năng xét xử ở một số trường hợp chưa đáp ứng yêu cầu. Tong một số trường hợp, nguyên tắc “xét xử độc lập” chưa được phát huy đầy đủ; Hội thẩm còn có biểu hiện phụ thuộc vào Thẩm phán trong quá trình nghị án, làm giảm vai trò thực chất của thiết chế này.

Để phát huy đầy đủ vai trò của Hội thẩm nhân dân trong giai đoạn hiện nay, cần tập trung thực hiện một số giải pháp sau:

Thứ nhất, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng. Nội dung đào tạo cần gắn với kỹ năng xét xử, phân tích chứng cứ, kỹ năng tham gia nghị án; đồng thời cập nhật kịp thời các quy định pháp luật mới.

Thứ hai, hoàn thiện cơ chế bảo đảm điều kiện hoạt động. Cần nghiên cứu điều chỉnh chế độ phụ cấp, bảo đảm thời gian, điều kiện tiếp cận hồ sơ để Hội thẩm thực hiện tốt nhiệm vụ.

Thứ ba, đề cao trách nhiệm và tính độc lập của Hội thẩm. Việc thực hiện nghiêm nguyên tắc tại Điều 23 Bộ luật Tố tụng hình sự và Điều 12 Bộ luật Tố tụng dân sự là điều kiện tiên quyết để bảo đảm vai trò thực chất của Hội thẩm trong xét xử.

Thứ tư, tăng cường giám sát. Thông qua hoạt động giám sát của Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và các cơ quan có thẩm quyền, kịp thời phát hiện, chấn chỉnh những hạn chế trong hoạt động của Hội thẩm.

Hội thẩm nhân dân là thiết chế quan trọng bảo đảm tính dân chủ trong hoạt động xét xử. Việc nâng cao vai trò và hiệu quả hoạt động của Hội thẩm không chỉ là yêu cầu của cải cách tư pháp mà còn là yếu tố then chốt để xây dựng nền tư pháp công bằng, minh bạch, vì Nhân dân phục vụ.

Trong bối cảnh hiện nay, việc hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất lượng đội ngũ và bảo đảm điều kiện hoạt động cho Hội thẩm nhân dân cần được quan tâm đúng mức, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với công lý và pháp luật.

Lượt xem: 10